عرق بوقناق چیست؟

عرق بوقناق فرآورده حاصل از تقطیر گیاه بوقناق با نام علمی Eryngium billardieri است. بوقناق از گیاهان خانواده چتریان است و در ایران بیشتر به دلیل کاربرد سنتی آن در زمینه قند خون شناخته می‌شود. عرق بوقناق قدح در حجم یک لیتر عرضه می‌شود.

نکته قابل‌توجه درباره این محصول، وجود پژوهش انسانی مستقیم روی عرق بوقناق است. برخلاف بسیاری از عرقیات که اطلاعات موجود درباره آنها عمدتاً از عصاره یا خود گیاه به دست آمده، هیدرولیت بوقناق در یک کارآزمایی بالینی روی افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ بررسی شده است.

خواص و کاربردهای عرق بوقناق

عرق بوقناق و قند خون

مهم‌ترین کاربرد مورد توجه عرق بوقناق، استفاده از آن در کنار مراقبت‌های معمول برای کنترل قند خون است. در یک کارآزمایی بالینی دوسوکور و تصادفی، ۷۲ فرد مبتلا به دیابت نوع ۲ به دو گروه تقسیم شدند. گروه مداخله علاوه بر داروی کاهنده قند خون، روزانه دو نوبت ۵۰ میلی‌لیتر عرق بوقناق به مدت سه ماه دریافت کرد.

در پایان مطالعه، HbA1c در گروه دریافت‌کننده عرق بوقناق نسبت به گروه کنترل کاهش معنی‌داری داشت. HbA1c شاخصی است که وضعیت متوسط قند خون در چند ماه گذشته را نشان می‌دهد. بااین‌حال، قند خون ناشتا در مقایسه بین دو گروه تغییر معنی‌داری نداشت.

بنابراین نتیجه علمی مناسب این نیست که «عرق بوقناق دیابت را درمان می‌کند»، بلکه می‌توان گفت در یک مطالعه انسانی، مصرف آن در کنار درمان دارویی با بهبود HbA1c همراه بوده است. افراد مبتلا به دیابت نباید دارو یا برنامه درمانی خود را به دلیل مصرف عرق بوقناق قطع یا تغییر دهند.

عرق بوقناق و کلسترول خون

همان مطالعه انسانی، شاخص‌های چربی خون را نیز بررسی کرد. پس از سه ماه، کاهش معنی‌داری در کلسترول کل در گروه مصرف‌کننده عرق بوقناق نسبت به گروه کنترل مشاهده شد؛ اما برای تمام شاخص‌های چربی خون چنین اثری گزارش نشد.

در نتیجه می‌توان کاهش کلسترول را یکی از یافته‌های مستقیم و قابل‌توجه این پژوهش دانست، اما عرق بوقناق را نباید به‌عنوان جایگزین داروهای کنترل چربی خون معرفی کرد.

آیا عرق بوقناق برای کبد مفید است؟

یکی از ادعاهای رایج درباره بوقناق، ارتباط آن با کبد است. مطالعات حیوانی روی عصاره ریشه بوقناق اثراتی بر آنزیم‌های کبدی و شاخص‌های متابولیک گزارش کرده‌اند، اما عصاره ریشه با عرق حاصل از تقطیر یکسان نیست.

در کارآزمایی انسانی عرق بوقناق نیز آنزیم‌های کبدی و شاخص‌های عملکرد کلیه برای بررسی ایمنی اندازه‌گیری شدند و طی سه ماه مصرف، اثر نامطلوب معنی‌داری بر عملکرد کبد یا کلیه مشاهده نشد. این نتیجه درباره ایمنی مطالعه اهمیت دارد، اما به معنی اثبات «پاکسازی کبد» یا درمان کبد چرب با عرق بوقناق نیست.

عرق بوقناق برای لاغری

در همان پژوهش انسانی، شاخص توده بدنی (BMI) نیز بررسی شد و نتیجه‌ای که عرق بوقناق را به‌عنوان یک فرآورده مؤثر برای کاهش وزن معرفی کند به دست نیامد. بنابراین بهتر است این عرق با ادعاهایی مانند چربی‌سوزی یا لاغری سریع معرفی نشود.

تفاوت عرق بوقناق با عصاره بوقناق

بخشی از خواصی که برای بوقناق در منابع مختلف مطرح می‌شود مربوط به عصاره ریشه، عصاره هیدروالکلی یا اسانس گیاه است. این فرآورده‌ها از نظر ترکیبات با عرق بوقناق تفاوت دارند و نتایج آنها را نمی‌توان مستقیماً به عرق منتقل کرد.

مزیت مهم بوقناق این است که خود عرق آن نیز در انسان بررسی شده است؛ بنابراین برای معرفی این محصول، نتایج مستقیم عرق درباره HbA1c و کلسترول ارزش بیشتری از مطالعات مربوط به عصاره یا اسانس دارند.

طریقه مصرف عرق بوقناق

عرق بوقناق را می‌توان به‌صورت ساده یا در صورت تمایل رقیق‌شده با آب مصرف کرد. برای افرادی که آن را با هدف مشخصی مانند همراهی با برنامه کنترل دیابت مصرف می‌کنند، مقدار مصرف باید با شرایط فرد، داروهای مصرفی و نظر پزشک هماهنگ باشد.

مقدار مصرف بررسی‌شده در مطالعه انسانی

در کارآزمایی انسانی انجام‌شده روی بیماران مبتلا به دیابت نوع ۲، مقدار ۵۰ میلی‌لیتر عرق بوقناق، دو بار در روز و به مدت سه ماه استفاده شد. شرکت‌کنندگان هم‌زمان درمان دارویی خود را نیز دریافت می‌کردند.

این مقدار، دوز استفاده‌شده در همان پژوهش است و نباید به‌عنوان نسخه عمومی برای همه افراد در نظر گرفته شود؛ به‌ویژه برای افراد دیابتی که نوع دارو، وضعیت قند خون و شرایط جسمی آنها متفاوت است.

عرق بوقناق در کنار داروهای دیابت

اگر داروی کاهش قند خون مانند متفورمین، انسولین یا سایر داروهای دیابت مصرف می‌کنید، عرق بوقناق را جایگزین دارو نکنید. به دلیل اثر مشاهده‌شده بر HbA1c، مصرف منظم آن با هدف کنترل قند خون بهتر است با اطلاع پزشک انجام شود و قند خون طبق برنامه معمول پایش شود.

همین احتیاط برای افرادی که داروهای کنترل چربی خون مصرف می‌کنند نیز منطقی است، زیرا در مطالعه انسانی کاهش کلسترول کل گزارش شده است.

عوارض و احتیاط‌های عرق بوقناق

در کارآزمایی انسانی سه‌ماهه، مصرف عرق بوقناق در مقدار بررسی‌شده با تغییر نامطلوب معنی‌دار در شاخص‌های عملکرد کبد و کلیه همراه نبود. بااین‌حال، یک مطالعه با ۷۲ شرکت‌کننده برای اثبات ایمنی مصرف طولانی‌مدت در همه افراد کافی نیست.

• افراد مبتلا به دیابت که دارو مصرف می‌کنند، برای مصرف منظم عرق بوقناق با هدف کاهش قند خون بهتر است پزشک خود را در جریان قرار دهند.
• داروی دیابت یا چربی خون نباید به دلیل مصرف عرق بوقناق خودسرانه کم یا قطع شود.
• در بارداری و شیردهی، اطلاعات کافی درباره ایمنی مصرف درمانی عرق بوقناق وجود ندارد؛ بنابراین مصرف مداوم بدون نظر پزشک توصیه نمی‌شود.
• برای کودکان نیز دوز و ایمنی مصرف درمانی عرق بوقناق به‌خوبی مشخص نشده است.
• در صورت بروز علائم غیرعادی یا حساسیت پس از مصرف، استفاده از محصول متوقف شود.

روش نگهداری عرق بوقناق

بطری را در محل خنک، دور از نور مستقیم خورشید و با درِ کاملاً بسته نگهداری کنید. پس از بازشدن نیز دستور نگهداری درج‌شده روی بسته‌بندی رعایت شود. تغییر غیرعادی در بو، رنگ، شفافیت یا ظاهر محصول می‌تواند نشانه‌ای برای بررسی بیشتر پیش از مصرف باشد.

عرق بوقناق قدح برای افرادی که به دنبال عرق این گیاه هستند گزینه‌ای قابل بررسی است؛ به‌خصوص اینکه برخلاف بسیاری از ادعاهای رایج درباره عرقیات، برای اثر آن بر برخی شاخص‌های مرتبط با دیابت، پژوهش انسانی مستقیم نیز در دسترس است.